Koniec starego porządku międzynarodowego – przedmowa do najnowszej książki Glyna Morgana „Powstanie i upadek amerykańskiej Europy”

2 godzin temu

Koniec starego porządku międzynarodowego

Jo Inge Bekkevold, ekspert pracujący w Norweskim Instytucie Studiów obronnych, napisał, iż „system wielostronny ustanowiony pod koniec II wojny światowej, wraz z powstaniem Organizacji Narodów Zjednoczonych i innych organizacji, w tej chwili rozpada się na naszych oczach”. To przekonanie, iż stary porządek wraz z kształtującymi go instytucjami i formułami współpracy odchodzi do przeszłości, jest dziś powszechne. Intelektualiści i politycy debatujący na ten temat nie są zgodni w kwestii, czy źródłem obserwowanych zmian jest przekształcenie się Stanów Zjednoczonych, jak to ujął Stephen M. Walt, w „drapieżnego hegemona”, przeistoczenie się Rosji w państwo agresywne i wykorzystujące swą siłę militarną, czy wzrost potencjału ekonomicznego Chin i innych państw globalnego Południa, co w konsekwencji doprowadziło do przesunięć w globalnym rachunku siły. Dyskusja na ten temat prawdopodobnie jeszcze przez lata będzie ożywiała akademickie debaty, ale z polskiej perspektywy, a na niej chciałbym się skoncentrować, ważne są inne kwestie. jeżeli zaakceptujemy tezę, iż „przemija postać świata” i dotychczasowy porządek w sposób nieuchronny podlegać będzie rewizji, to jaki „model docelowy” jest najbardziej prawdopodobny? jeżeli multilateralizm, rozumiany jako system powszechnie akceptowanych reguł i sposobów działania, również w zakresie współpracy między państwami, odchodzi do przeszłości, to jakie narzędzia używane przez państwa dbające o własne interesy zyskiwać będą na znaczeniu? Czy oznacza to, iż wchodzimy w epokę chaosu, rywalizacji i wojen? Jakim wreszcie zmianom podlegać będą instytucje, takie jak choćby Unia Europejska, które budowane były w innej epoce i odpowiadały na inne niż w tej chwili wyzwania? Wspólnota może pójść w ślady ONZ, organizacji, która straciła znaczenie i przekształciła się w zbiurokratyzowane forum wymiany poglądów bez większego wpływu na bieg spraw w świecie, ale może też przeistoczyć się, zyskać nowy wigor i odbudować swe znaczenie.

Przyszłość Unii Europejskiej i nowy układ sił

Niektórzy z ekspertów, tacy jak choćby Charles A. Kupchan, opisując kontury świata przyszłości, snują wizję wielopoziomowych „koncertów mocarstw”. Na najwyższym szczeblu, gdzie rozstrzygane są problemy o znaczeniu globalnym, takie jak zmiany klimatu, regulacje dotyczące sztucznej inteligencji czy zasady zagospodarowania przestrzeni kosmicznej, powinni spotykać się przedstawiciele największych mocarstw, dążąc do wypracowania kompromisu pomimo dzielących ich różnic. Ten system, aby być efektywny, będzie musiał, jak argumentuje Kupchan, zostać uzupełniony mniejszymi koncertami sił regionalnych, które wspólnie i w porozumieniu będą brać odpowiedzialność za stabilizowanie sytuacji w zapalnych częściach świata. Nie będzie to łatwy ani tym bardziej działający automatycznie model. Będziemy mieć do czynienia z ciągłymi negocjacjami, tarciami, rywalizacją i sporami. Ważnym pytaniem jest też kwestia, kto, zarówno na poziomie globalnym, jak i w wymiarze regionalnym, znajdzie się przy stole w momencie podejmowania decyzji. Co intrygujące, Kupchan na obydwu tych poziomach plasuje Europę, rozumianą jako Unia Europejska. To może z kolei skłaniać nas do postawienia pytania o kierunek zmian, którym podlegać winna Wspólnota i skłaniać do refleksji na temat tego, czy jesteśmy w stanie tego rodzaju proces uruchomić i doprowadzić do końca. Dla Polaków te kwestie są szczególnie trudne. Nasz konserwatyzm łączy się w tym wypadku z brakiem zaufania do sprawczości własnego państwa i wiary w to, iż nasze zabiegi cokolwiek zmienią. Konserwatyzm jest zrozumiały, bo sukces gospodarczy Rzeczypospolitej ostatniego ćwierćwiecza łączymy z akcesem do UE, a sceptycyzm co do własnych możliwości wynika, jak sądzę, z wniosków, jakie Polacy wyciągają, obserwując własną klasę polityczną. Nie zwalnia nas to jednak z wysiłku, w pierwszym rzędzie umysłowego, aby zrozumieć otaczającą nas rzeczywistość. Warunkiem koniecznym jest w tym przypadku rozpoznanie natury instytucji kształtujących naszą teraźniejszość i przyszłość. W pierwszym rzędzie Unii Europejskiej. Nieocenionym przewodnikiem jest tu Glyn Morgan i jego Powstanie i upadek amerykańskiej Europy, książka, którą trzymacie Państwo w rękach.

Glyn Morgan o powstaniu amerykańskiej Europy

Morgan zabiera nas w pasjonującą, a jednocześnie momentami obrazoburczą podróż, w której rozważania historyczne przeplatają się z analizami współczesnej sytuacji strategicznej Europy. W jego opinii prawdziwymi „ojcami założycielami” europejskich wspólnot, które z czasem przekształciły się w Unię, byli politycy, dyplomaci i ekonomiści amerykańscy. Ludzie tacy jak Walt Rostow, William C. Bullitt czy George Kennan już w czasie wojny i zaraz po jej zakończeniu zrozumieli, iż jedyną gwarancją utrzymania pokoju w Europie i szansą na zablokowanie sowieckiej ekspansji jest stworzenie wspólnej przestrzeni ekonomicznej chronionej amerykańskim parasolem nuklearnym i obecnością wojskową. Tak powstała amerykańska Europa, bo tym terminem posługuje się Morgan, twór zasadniczo odmienny od tego, czym nasz kontynent był przed wojną. Odmienność ta wiązała się z jednym twardym warunkiem, który Amerykanie postawili Europejczykom. Ci ostatni musieli zrezygnować ze swoich imperiów. Tę rezygnację wymuszano na wiele sposobów. Czasem, jak w przypadku Holandii, uzależniając dostęp do Planu Marshalla od zgody na stopniową dekolonizację, czasem nie godząc się na preferencje celne, z których korzystała Wielka Brytania w handlu z państwami swej wspólnoty narodów, czasem wspierając, to casus Francji, walkę Algierczyków o niepodległość. Cezurą przyspieszającą powstanie Unii Europejskiej był też kryzys sueski, kiedy to administracja Eisenhowera odpowiedziała twardym „nie” na prośby Paryża i Londynu, aby wesprzeć ich w obronie kolonialnych zasobów. Integracja europejska następowała zatem równolegle z rozpadem imperiów kolonialnych, co nie było procesem spontanicznym, a wymuszonym przez amerykańskiego hegemona dążącego do ustanowienia znacznie obszerniejszej niż zamorskie dominia państw europejskich strefy wolnego handlu i wspólnych instytucji. Amerykańska „oferta” pod adresem europejskich państw, które znalazły się w jej strefie wpływów, była na tyle szczodra, iż z czasem zaczęto Stany Zjednoczone określać mianem „życzliwego hegemona”, czyli państwa, którego przywódcy uważali, iż dobro ich sojuszników jest niezbędne do powstrzymania Związku Radzieckiego. To dlatego Waszyngton pomógł swoim sojusznikom odbudować się gospodarczo po II wojnie światowej; tworzył i w większości przestrzegał zasad mających na celu wspieranie wzajemnego dobrobytu; współpracował z innymi przy zarządzaniu kryzysami walutowymi i innymi zakłóceniami gospodarczymi; oraz dał słabszym państwom miejsce przy stole i głos w podejmowaniu decyzji zbiorowych. Amerykańscy urzędnicy przewodzili, ale też słuchali, i rzadko próbowali osłabiać lub wykorzystywać swoich partnerów. Czas życzliwego hegemona już jednak minął i w tej chwili mamy do czynienia z odmienną postawą Waszyngtonu, która budzi zdziwienie, rozczarowanie, a czasem złość Europejczyków. Zrozumienie źródeł tej zmiany jest kluczowe, jeżeli przywódcy naszego kontynentu chcieliby wypracować nowy model relacji. Z pewnością jej źródłem nie są cechy charakterologiczne Donalda Trumpa, jego zmienność czy megalomania, jak możemy dowiedzieć się z wielu europejskich mediów. Morgan zwraca uwagę na strategiczne przyczyny obserwowanej zmiany. Analizując piśmiennictwo nurtu America First, argumentuje, iż należy zwrócić uwagę na dwa elementy ich przesłania. Po pierwsze zakłada ono utrzymanie amerykańskiej hegemonii, czyli pozycji lidera w systemie międzynarodowym. Po drugie zaś zwolennicy tego nurtu myślenia zgadzają się, iż przyszłość globalnej rywalizacji rozstrzygnie się w Azji i ma oczywisty związek z rosnącymi możliwościami Chin. W takim ujęciu powstrzymanie Pekinu ma wymiar egzystencjalny, czego nie można powiedzieć o relacjach Waszyngtonu i Moskwy. Na diagnozę liderów ruchu MAGA w tym obszarze wpływają zarówno przekonanie, iż Federacja Rosyjska jest dziś znacznie słabszym rywalem niż ZSRR w przeszłości, jak i bliskość ideowa między odbieranym przez nich jako odmiana konserwatywnego myślenia putinizmem a przekonaniami zwolenników przesłania America First.

America First, Chiny i przyszłość relacji USA–Europa

Zmieniający się rachunek sił i ewolucja sytuacji geostrategicznej w świecie, co najmniej w tym samym stopniu co wydarzenia w wewnętrznej polityce amerykańskiej, która charakteryzuje się narastającą wrogością między ruchem MAGA a liberalno-lewicowymi elitami, tą „klasą Braminów”, jak dotychczasową elitę określa francuski ekonomista Piketty, to dwa podstawowe czynniki prowadzące do śmierci koncepcji amerykańskiej Europy. Ale nie oznacza to strategicznego porzucenia Europy czy utraty zainteresowania Waszyngtonu biegiem spraw na naszym kontynencie. Jest on przez cały czas kluczowym czynnikiem w grze o globalną dominację strategiczną. Jak argumentuje Morgan, Stany Zjednoczone nie porzucą Europy, bo mają świadomość dwóch, fundamentalnej natury, zagrożeń dla ich interesów. Po pierwsze istnieje ryzyko związane z ogromnymi inwestycjami Chin i perspektywą ustanowienia przez to państwo, również w Europie, standardów technologicznych, po drugie zaś sondaże wskazują, iż w swej masie Europejczycy bardziej martwią się polityką Waszyngtonu niż Pekinu i przychylniej postrzegają Chiny niż Stany Zjednoczone. A to oznacza, iż jeżeli te tendencje utrzymają się w przyszłości, Ameryka stanie wobec podobnego problemu, jak ten, z którym mierzyła się pod koniec lat 40. poprzedniego stulecia. Jego istotą była obawa, iż rywal strategiczny będzie w stanie zdobyć nieproporcjonalnie duży wpływ na politykę Europy, a to w konsekwencji może prowadzić do trwałego ograniczenia amerykańskiego potencjału i możliwości. Nie ma zatem mowy o „strategicznym porzuceniu” naszego kontynentu, choć nowa formuła amerykańskiego zaangażowania musi zostać dopiero wypracowana. Morgan jest przekonany, iż współcześnie tym nowym modelem zaangażowania będzie cywilizacyjna Ameryka. W nim, argumentuje, Stany Zjednoczone dążą „do wyrugowania zarówno z NATO, jak i z UE zinstytucjonalizowanych systemów skutecznego zarządzania. Celem jest utrudnienie państwom europejskim działania jako jednolitego bloku handlowego, który narzuca wspólne przepisy regulacyjne niekorzystne dla amerykańskich przedsiębiorstw lub sprzeczne z interesem narodowym Stanów Zjednoczonych. Podobnie cywilizacyjna Ameryka zrezygnowałaby z NATO jako sformalizowanej instytucji zbiorowego bezpieczeństwa na rzecz systemu „piasta-szprychy”, w ramach którego USA obiecywałyby ograniczoną formę pomocy przychylnym sobie sojusznikom”. Zmieni się też charakter relacji. W przeszłości były one bardziej perswazyjne i zmierzały do realizacji liberalno-demokratycznego porządku. Teraz Europejczycy raczej zobaczą nową twarz Ameryki, mniej zainteresowanej przekonywaniem na rzecz nowych rozwiązań, a w większym stopniu wymuszającej, wykorzystującej swą przewagę w zakresie potencjału, przede wszystkim militarnego i technologicznego. Oznacza to zdecydowanie bardziej ekspansywne Stany Zjednoczone, państwo aktywnie budujące własną strefę wpływów, zarówno przy użyciu presji wojskowej, jak i ekonomicznej, np. taryfowej. Celem tej polityki będzie niedopuszczenie do sytuacji, w której Europa zmienia swą orientację geostrategiczną lub choćby tylko zacznie dążyć do większej niezależności, narzucając własne regulacje amerykańskim koncernom technologicznym i firmom z szeroko rozumianego sektora energetycznego. W takim modelu nowe relacje atlantyckie będą bardziej przypominały podejście administracji Trumpa do Kanady czy Grenlandii, niż epokę „dobrotliwego hegemona”, a Stany Zjednoczone nie będą primus inter pares, ale państwem każącym sobie płacić za ochronę wojskową, parasol nuklearny czy dostęp do najnowocześniejszych technologii.

Suwerenność strategiczna Europy i jej ograniczenia

Tę postawę Waszyngtonu wzmocni jeszcze to, iż Europa ma kilka alternatyw. Propozycja suwerenności strategicznej, formułowana przez prezydenta Macrona, jest wewnętrznie sprzeczna, bo próbuje pogodzić suwerenność francuską, której zakres powinien zostać poszerzony, a przynajmniej nie może podlegać redukcji, z suwerennością tworów ponadnarodowych, takich jak Unia Europejska. Ewolucja Wspólnoty w stronę sojuszu globalnego, co musiałoby wiązać się zarówno z przyspieszeniem procesu rozszerzania, jak i skokowym zwiększeniem jego skali, w postaci przyjęcia takich państw jak Turcja czy zlokalizowanych na południowym wybrzeżu Morza Śródziemnego, jest równie mało prawdopodobna. Z kolei próba uzgodnienia polityk bezpieczeństwa kilkudziesięciu państw z kontynentu europejskiego, a to byłaby naturalna konsekwencja przyjęcia przez Unię formuły Europy narodów, jest na tyle trudna, iż nie wiadomo czy realna. Żaden z tych teoretycznych modeli samodzielności strategicznej Europy nie rozwiązuje też problemu „okresu przejściowego”. Czasu, kiedy rywale strategiczni mogą zareagować, widząc, iż więzi atlantyckie słabną albo podlegają zerwaniu, a docelowy model nie został jeszcze wypracowany.

Dodatkowym problemem, z którym Europa musiałaby się zmierzyć, jeżeli zdecydowałaby się wkroczyć na drogę samodzielności, czego konsekwencją musiałoby być rozluźnienie związków ze Stanami Zjednoczonymi, są koszty niezależności technologicznej. choćby zakładając zdolności zastąpienia rozwiązań amerykańskich własnymi, co choćby w domenie kosmicznej nie będzie łatwe, Europa musiałaby się liczyć z nakładami na poziomie 5 bln euro, co jest kwotą 25 razy większą niż roczny budżet Wspólnoty. To w opinii Morgana czyni mało prawdopodobnym scenariusz europejskiego porozumienia w kwestiach bezpieczeństwa, które miałoby zastąpić NATO i amerykański parasol nuklearny. Obawy przed centralizacją i skala kosztów będą najprawdopodobniej barierami nie do pokonania dla państw naszego kontynentu, co powoduje, iż znacznie bardziej prawdopodobnym scenariuszem, w razie zerwania z Ameryką, jest model przewidujący koncentrację na narodowych strategiach bezpieczeństwa. Tylko iż one nie rozwiązują ani problemu braku amerykańskiego parasola nuklearnego, ani tym bardziej kwestii powstrzymywania Rosji. W tym modelu, argumentuje amerykański ekspert, państwa europejskie musiałyby się zgodzić na bliski sojusz wojskowy między Polską a Ukrainą wraz z perspektywą, iż państwa te staną się posiadaczami broni nuklearnej. Dopiero w takiej formule rośnie szansa skutecznego odstraszania i powstrzymywania Rosji, ale automatycznie zgoda na nią państw europejskiego Zachodu oznacza wzrost ryzyka starcia i pojawienie się nowego kontynentalnego partnera z własnymi ambicjami i zdolnościami wojskowymi.

Optymizmem byłoby też założenie, iż Rosja, Chiny i USA będą bezczynnie przyglądały się przekształcaniu Europy w samodzielnego gracza dysponującego całą paletą możliwości, również wojskowych. Znacznie bardziej prawdopodobny byłby scenariusz, w którym pojedynczo lub wspólnie podejmą one próbę „ukarania” Europy po tym, jak energicznie zacznie budować ona swą samodzielność strategiczną.

NATO, bezpieczeństwo Polski i nowy model relacji transatlantyckich

Wszystkie te czynniki przesądzają, iż scenariusz samodzielności w wydaniu europejskim jest dziś najmniej prawdopodobnym wariantem rozwoju sytuacji. Raczej należy zakładać utrzymanie zależności Europy od Stanów Zjednoczonych, bo to opcja najmniej ryzykowna, oraz zmianę charakteru relacji atlantyckich. Ewolucja współczesnej wojny oznacza też wzrost znaczenia czynnika dystansu strategicznego, a adekwatnie jego braku. Skuteczność odstraszania, tym bardziej oporu w pierwszej, często decydującej fazie konfliktu, wymagać będzie w większym stopniu niż w wojnach przeszłości dyslokowania sił blisko linii ewentualnych walk. To podnosi znaczenie „państw frontowych”, ich odporności i stopnia przygotowania, sprzyjając przejściu do modelu „piasta-szprychy”, w którym amerykański hegemon intensyfikuje współpracę wojskową z grupą wybranych partnerów. Druga tendencja współczesnej wojny, w postaci rosnącej jej zależności od umiejętności zbierania, gromadzenia i analizowania olbrzymiej liczby danych, zwiększa rolę i możliwości partnera dominującego technologicznie, jakim są Stany Zjednoczone. Paradoksalnie i ta tendencja wzmacnia trend polegający na wycofywaniu się wojskowym (w zgodzie z doktryną America First) i utrzymaniu dominacji w wybranych newralgicznych zdolnościach. Zmiany technologiczne umożliwiają Stanom Zjednoczonym jednoczesną koncentrację na własnych sprawach i utrzymanie dominującej pozycji na kontynencie europejskim.

Realpolitik i przyszłość Europy – dlaczego warto przeczytać książkę Morgana

Lektura książki Morgana jest ciekawym doświadczeniem i dlatego warto ją polecić, z jeszcze jednego powodu. Otóż opisuje on przeszłość i przyszłość europejskiego projektu językiem realpolitik, bez niepotrzebnego sentymentalizmu i mnożenia ładnie brzmiących, ale pustych znaczeniowo haseł. Liczą się interesy państw, sposób, w jaki zabiegają one o ich realizację, oraz to, jak ich elity definiują główne zagrożenia i wyzwania. Realpolitik jest w Polsce często mylona z polityką pozbawioną zasad, cyniczną grą, w której nie liczą się wyższe aspiracje i wartości. To oczywisty błąd, którego przezwyciężenie powinno zacząć się od lektury takich prac jak książka Morgana. Pozwoli nam ona zrozumieć lepiej, jakiego rodzaju mechanizmy kształtują politykę dojrzałych państw, a to w epoce, w której żyjemy, może okazać się bardzo potrzebne.

Marek Budzisz, polski publicysta, historyk, dziennikarz, działacz opozycji antykomunistycznej oraz ekspert ds. Rosji i obszaru postsowieckiego w think-tankach Fundacja Instytut Wolności i Stategy&Future

Idź do oryginalnego materiału