„Jeden lekarz wystawiał dla pracowników pojedynczego zakładu 163 zwolnienia miesięcznie” – ujawnia Mikołaj Zając, ekspert rynku pracy, prezes Conperio, firmy doradczej specjalizującej się w zarządzaniu absencją chorobową. W rozmowie z Martą Roels dla „Wprost” opowiada o handlu L4, nieuczciwych pracownikach i patologiach polskiego systemu zwolnień.
Ile Polskę kosztują zwolnienia lekarskie i nadużycia L4?
Marta Roels: Ile polska gospodarka traci z powodu nadużywania zwolnień lekarskich? W Niemczech koszty utrzymywania wynagrodzeń podczas choroby oszacowano w 2025 r. na 85,6 mld euro. Czy w Polsce można wskazać podobną kwotę?
Mikołaj Zając: Trzeba przede wszystkim oddzielić koszty wszystkich zwolnień chorobowych od strat wynikających z ich nieprawidłowego wykorzystywania. Kwota niemiecka obejmuje wynagrodzenia wypłacane podczas choroby, a nie wyłącznie nadużycia. W Polsce, według danych, którymi się posługuję, w 2025 r. na świadczenia związane z absencją chorobową przeznaczono około 34 mld zł: 20 mld zł wypłacił ZUS, a 14 mld zł pracodawcy.
W kontrolowanej przez nas grupie zwolnień nieprawidłowości stwierdzamy w około 30–33 proc. przypadków. Nie oznacza to jednak, iż dokładnie taki sam odsetek wszystkich zwolnień w Polsce jest nadużywany. Kontrolujemy wybraną pulę, a nie losową próbę całego rynku. Gdyby próbować ekstrapolować te wyniki, można mówić o wielomiliardowej skali problemu, ale byłby to szacunek obarczony dużą niepewnością.
Do tego dochodzą koszty, których nie widać w samych wypłatach świadczeń. Pracownik nie tylko otrzymuje wynagrodzenie, ale także tworzy wartość dla przedsiębiorstwa. Jego nieobecność może oznaczać nadgodziny innych osób, zatrudnienie zastępstwa lub niewykonanie zamówienia. Spotkałem się z zagranicznym szacunkiem, zgodnie z którym wartość pracy może być kilkukrotnie większa od wynagrodzenia. jeżeli zastosujemy taki mnożnik, otrzymamy dziesiątki miliardów złotych, ale nie byłoby uczciwe przedstawianie tego jako precyzyjnie policzonej straty polskiej gospodarki.
Krótkie zwolnienia lekarskie i przedłużanie weekendów
Dlaczego krótkie zwolnienia bywają dla przedsiębiorstwa bardziej kosztowne niż dłuższa absencja?
Jeżeli pięciu pracowników nie przyjdzie do pracy przez jeden dzień, zakład może mieć większy problem niż wtedy, gdy jedna osoba będzie nieobecna przez pięć dni. W drugim przypadku kierownik ma czas, by od drugiego czy trzeciego dnia zorganizować zastępstwo. Przy nagłej, jednodniowej absencji często nie ma takiej możliwości. Zakład musi improwizować, przesuwać ludzi między stanowiskami lub ograniczać produkcję.
Długotrwałe zastępowanie nieobecnych pracowników także nie jest bezkosztowe. jeżeli stale prosimy te same osoby o nadgodziny albo dodatkowe zadania, wcześniej czy później pojawi się zmęczenie i ryzyko kolejnych zwolnień. Powstaje błędne koło: absencje powodują przeciążenie zespołu, a przeciążenie prowadzi do następnych absencji. Zdarzały się też przypadki, w których pracownicy ciągu dziesięciu miesięcy otrzymywali niemal 30 odrębnych zwolnień. Niezależnie od tego, jak długo trwało każde z nich, dla organizacji było to bardzo trudne do zaplanowania.
Wśród jednodniowych zwolnień udział poniedziałków i piątków wzrósł z 37,9 proc. w 2023 r. do 44,1 proc. w 2025 r. Czy pracownicy próbują w ten sposób przedłużać weekendy?
Obserwujemy nasilenie zwolnień przy świętach i okresach wolnych od pracy. W naszym żargonie nazywamy je czasem zwolnieniami „bigosowymi”. Dotyczy to nie tylko jednego dnia. W zakładach pracujących w systemie czterobrygadowym odpowiednie połączenie kilku dni zwolnienia z grafikiem może dać znacznie dłuższy okres nieobecności.
Nie wolno jednak uznawać każdego poniedziałkowego czy piątkowego L4 za oszustwo. Sam rozkład dat jest sygnałem do przyjrzenia się sytuacji, a nie dowodem. Zastanawia mnie również łatwość uzyskiwania niektórych zwolnień przez teleporady. Jedna z moich pracownic otrzymała w Wielkanoc wiadomość reklamującą promocję na… „zwolnienia od poniedziałku”. Takie praktyki podważają zaufanie do systemu, choć nie można ich utożsamiać z całą telemedycyną.
Nadużycia zwolnień na opiekę nad dzieckiem i fikcyjne L4
Często spotykają się też Państwo z nadużyciami przy zwolnieniach na opiekę nad dzieckiem lub członkiem rodziny?
To kategoria, w której widzimy dużo nieprawidłowości. Podczas kontroli zdarza się, iż nie ma ani osoby sprawującej opiekę, ani podopiecznego, albo na miejscu są inne osoby, które mogą tę opiekę zapewnić. Jednocześnie to bardzo delikatny obszar. Rozmawiałem z ojcem trójki dzieci, który korzystał z opieki w sierpniu, ponieważ przedszkole było zamknięte. Mówił, iż chętnie wróciłby do pracy, ale nie ma z kim zostawić dzieci. Pierwsze dwa tygodnie opiekował się nimi on, a kolejne jego żona.
Nie do mnie należy ustalanie, czy dziecko rzeczywiście choruje. Ocenia to lekarz. My sprawdzamy sposób wykorzystywania zwolnienia. Taki przykład pokazuje również, iż za niektórymi sytuacjami kryją się rzeczywiste problemy rodzinne i organizacyjne, których sama kontrola nie rozwiąże.
Jakie były najbardziej zaskakujące przypadki fikcyjnego wykorzystywania zwolnień?
Jeden z moich klientów opowiadał o wyjeździe kadry kierowniczej do Egiptu. Podczas wycieczki po Nilu członkowie zarządu spotkali pracownika, o którym wiedzieli, iż przebywa na zwolnieniu chorobowym. Kiedy ich zauważył, próbował uciec przed nimi. Mieliśmy też osobę sprzedającą w trakcie zwolnienia artykuły erotyczne, kobietę oferującą w internecie własne wypieki i tatuażystkę, z którą nasza kontrolerka umówiła wizytę. Innym razem pracownik świadczył usługi ozonowania pomieszczeń.
Zapamiętałem również mężczyznę, który pokazał mi zeszyt ze szczegółowymi obliczeniami – zapisywał, kiedy bardziej opłaca mu się przyjść do pracy, a kiedy skorzystać ze zwolnienia, uwzględniając między innymi koszty dojazdu. Zdarzył się też pracownik, który w czasie L4 dotyczącego dolegliwości kręgosłupa poprosił kontrolerów o pomoc przy przesuwaniu przyczepy z drewnem. To przykłady bardzo różnych zachowań, dlatego każdą sprawę trzeba rozpatrywać osobno.
Kontrola L4 – jakie konsekwencje grożą pracownikowi?
Co grozi pracownikowi, o ile kontrola wykaże wykorzystywanie zwolnienia niezgodnie z jego przeznaczeniem?
Trzeba rozróżnić zasadność medyczną wystawienia zwolnienia i sposób korzystania z niego. My nie orzekamy, czy lekarz prawidłowo postawił diagnozę. Dokumentujemy czynności wykonywane przez pracownika i oceniamy je w ramach uprawnień kontrolnych. o ile zostanie stwierdzone wykorzystywanie zwolnienia niezgodnie z jego celem, pracownik może utracić prawo do wynagrodzenia chorobowego lub zasiłku za cały okres objęty danym zwolnieniem.
W określonych okolicznościach pracodawca może też rozwiązać umowę bez wypowiedzenia. Mieliśmy przypadek tapicera, który podczas zwolnienia wykonywał prywatnie dokładnie taką samą pracę, jaką świadczył dla swojego pracodawcy. Firma uznała to za ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych i zwolniła go dyscyplinarnie. Nie oznacza to oczywiście, iż każda nieobecność pod wskazanym adresem albo każda aktywność poza domem automatycznie prowadzi do sankcji.
Absencja chorobowa i prezenteizm – skutki dla pracodawców
Na jakich stanowiskach nieobecność jednego pracownika może wywołać największe straty?
Przede wszystkim na stanowiskach wymagających rzadkich kwalifikacji, choćby jeżeli nie znajdują się wysoko w strukturze organizacyjnej. Zdarza się, iż brak jednego operatora oznacza zatrzymanie całej linii produkcyjnej. W jednym z zakładów kierownictwo przyznawało, iż podczas porannej kontroli trzeźwości operatora wszyscy liczą na pomyślny wynik, ponieważ bez tej osoby nie da się uruchomić pracy. Szkolenie zastępcy może trwać rok.
W innej firmie czterech operatorów korzystało naprzemiennie z dni wolnych związanych z oddawaniem krwi lub osocza. Pozostała trójka otrzymywała wtedy nadgodziny. Pokazuje to, jak niebezpieczne jest uzależnienie ciągłości produkcji od wąskiej grupy osób. Rozwiązaniem jest rozwijanie wielu kompetencji wśród pracowników i przygotowywanie zastępców z wyprzedzeniem.
A co z odwrotnym zjawiskiem – przychodzeniem do pracy mimo choroby? Czy ono również generuje koszty?
Zdecydowanie. Prezenteizm, czyli obecność w pracy mimo choroby, oznacza mniejszą wydajność, większe ryzyko błędu lub wypadku, a niekiedy także zarażania współpracowników. Występuje szczególnie często wśród pracowników biurowych, którzy choćby z wysoką gorączką próbują pracować zdalnie, aby odpowiedzieć na wiadomości i nie zostawić zaległości. Moim zdaniem nie należy tego pochwalać.
Jest też aspekt relacji w zespole. Pracownik, który przyszedł chory, by uratować zmianę, może później oczekiwać szczególnego traktowania. Przełożony czuje wobec niego dług wdzięczności. Dlatego polityka ograniczania absencji nie może sprowadzać się do tego, by ludzie za wszelką cenę przychodzili do pracy. Osoba naprawdę chora powinna mieć możliwość leczenia i rekonwalescencji.
Kontrole zwolnień lekarskich przez Conperio i ZUS
Czy Pana firma kontroluje również zwolnienia kobiet w ciąży?
Nie. Wprowadziliśmy własne zasady etyczne i nie kontrolujemy kobiet w ciąży, osób hospitalizowanych ani długo i ciężko chorujących. W przypadku ciąży system rozpoznaje odpowiedni kod zwolnienia i nie pozwala skierować takiej sprawy do kontroli. Uważam, iż nie warto narażać ciężarnej na dodatkowy stres i ryzyko, zwłaszcza iż wiele stanowisk fizycznych wymaga w tym okresie szczególnego dostosowania warunków pracy.
ZUS bada natomiast także sytuacje, w których podejrzewa fikcyjne zatrudnienie, na przykład bezpośrednio przed rozpoczęciem pobierania wysokich świadczeń właśnie przez kobiety w ciąży. To inny rodzaj weryfikacji, dotyczący dokumentów i rzeczywistego istnienia stosunku pracy, a nie naszych kontroli sposobu wykorzystywania L4. Jestem przeciwny przenoszeniu podejrzeń na wszystkie ciężarne pracownice. Pracodawca nie powinien stawiać kobiet w sytuacji, w której muszą tłumaczyć się z planów rodzinnych.
Czym kontrola prowadzona przez Conperio różni się od kontroli ZUS?
Koncentrujemy się na tym, czy pracownik prawidłowo wykorzystuje zwolnienie i co rzeczywiście robi podczas nieobecności. Nie zastępujemy lekarza orzecznika ani nie oceniamy diagnozy. Kontroler jedzie pod wskazany adres, ustala okoliczności i dokumentuje ewentualne naruszenia. Przy wyborze spraw korzystamy z oprogramowania, które identyfikuje na przykład powtarzające się zwolnienia, nieobecności bezpośrednio po urlopach czy charakterystyczne układy dat.
Deklarujemy realizację zleconych kontroli, zwykle reagując w ciągu 24 godzin, a w pilnych przypadkach szybciej. Nie oznacza to jednak, iż każde typowanie jest trafne. Bywa, iż przełożony kieruje do kontroli osobę, z którą ma konflikt, mimo iż nie ma istotnych przesłanek nadużycia. Trzeba zachować ostrożność i szacunek dla pracownika. Kiedy sam przeprowadzałem pierwsze kontrole, spotykałem ludzi w bardzo trudnych sytuacjach życiowych, potrzebujących nieraz bardziej rozmowy niż nadzoru.
Zwolnienia psychiatryczne – czy można kontrolować L4 na depresję?
Coraz więcej zwolnień dotyczy depresji, zaburzeń lękowych i innych problemów psychicznych. Jak można je kontrolować, nie podważając diagnozy psychiatry?
Tak samo jak inne zwolnienia. Kontrolujemy obecność lub nieobecność pracownika i charakter podejmowanych czynności. Nie mamy prawa rozstrzygać, czy ktoś ma chorobę psychiczną, ani na jakiej podstawie lekarz wystawił L4. Zwolnienie psychiatryczne nie jest automatycznie wyłączone z kontroli, ale również nie można uznać, iż samo wyjście z domu stanowi naruszenie. Znaczenie mają zalecenia lekarskie i okoliczności konkretnej sprawy.
Najważniejsza jest jednak skuteczność leczenia. jeżeli przyczyną problemów psychicznych jest środowisko pracy, to po 30, 60 czy choćby 182 dniach zwolnienia pracownik wróci do identycznych warunków. Sam upływ czasu nie usuwa problemu. Chciałbym, żeby, przy poszanowaniu prywatności pacjenta istniał lepszy mechanizm przekazywania pracodawcy zaleceń dotyczących organizacji stanowiska i bezpiecznego powrotu do obowiązków. Nie chodzi o udostępnianie diagnozy, ale o rzeczywistą możliwość dostosowania pracy oraz współpracy lekarza z pracodawcą.
Handel L4 i patologie polskiego systemu zwolnień lekarskich
Czy polski system zwolnień sprzyja nadużyciom bardziej niż rozwiązania stosowane w innych krajach Unii Europejskiej?
Moim zdaniem jednym z najważniejszych problemów jest zbyt słaba kontrola sposobu wystawiania zwolnień przez niektórych lekarzy. Zdarzało nam się spotykać przypadki budzące poważne wątpliwości. Jeden lekarz wystawiał dla pracowników pojedynczego zakładu 163 zwolnienia miesięcznie. W innym postępowaniu udało się nam udokumentować odpłatne uzyskanie zwolnienia; sprawę zgłosiliśmy organom ścigania, a lekarz utracił możliwość wystawiania takich dokumentów.
Nie twierdzę, iż tak postępuje większość lekarzy. To zawód o ogromnej odpowiedzialności, a pacjenci potrzebują opieki. Jednak system powinien skuteczniej reagować na sytuacje, w których dokument medyczny staje się towarem. Potrzebne są zarówno jasne standardy zawodowe, jak i realna odpowiedzialność za udokumentowane nadużycia.
Jakie zmiany w przepisach dotyczących zwolnień lekarskich są potrzebne?
Jakie zmiany w przepisach dotyczących zwolnień lekarskich uważa Pan za najpilniejsze?
Chciałbym przede wszystkim lepszej ochrony osób ciężko i przewlekle chorych. Obecny okres zasiłkowy wynoszący 182 dni, wraz z dalszymi rozwiązaniami dotyczącymi świadczenia rehabilitacyjnego i ochrony zatrudnienia, nie zawsze odpowiada rzeczywistemu czasowi potrzebnemu na leczenie. Osoba z chorobą nowotworową nie powinna wybierać między terapią a opłaceniem mieszkania.
Postulowałbym stworzenie odrębnej ścieżki dla poważnych chorób przewlekłych: zabezpieczenia dochodów, odpowiednio długiego okresu leczenia i rozwiązania, które jednocześnie nie blokowałoby pracodawcy możliwości organizowania zastępstwa. Spotykam firmy, które z własnej woli utrzymują zatrudnienie ciężko chorych pracowników, choć są już możliwości rozwiązania umowy. Nie każda firma może sobie jednak na to pozwolić. Ochrona takich osób powinna wynikać z zasad systemu, a nie wyłącznie z dobrej woli konkretnego pracodawcy.
Jak pracodawcy mogą ograniczyć absencję chorobową?
Często to brak poczucia sensu i celu pracy, a także niemożność podpisania się pod wykonaną pracą może zwiększać skłonność do nieobecności – chcemy uciec od pracy, która jest bezsensowna, co dobrze opisuje zjawisko tzw. „bullshit jobs”. Co mogą zrobić pracodawcy?
Przede wszystkim powinni traktować ludzi bardziej podmiotowo. Pracownik wykonujący powtarzalne czynności na linii produkcyjnej często nie widzi końcowego rezultatu swojej pracy. Kiedy go nie ma, ktoś inny wykonuje te same zadania. Trudniej wówczas zbudować poczucie odpowiedzialności i znaczenia własnego wkładu. Puste deklaracje o „firmowej rodzinie”, którą pracownicy określają jako „rodzinę patologiczną”, kilka zmienią, jeżeli codzienny kontakt z przełożonym ogranicza się do krytyki.
(…)
Cały wywiad dostępny jest TUTAJ

1 godzina temu












