Kiełbasa z Hiszpanii, napoje z Polski, zachodnie marki i plakaty werbunkowe do armii. Tak wygląda Królewiec w piątym roku wojny – pisze Wojciech Wyszomierski, analityk WEI dla tygodnika „Wprost”.
Kiełbasa z Hiszpanii, herbata z Polski i piwo z Czech brzmią jak codzienna lista zakupów. Bez problemu można skompletować ją w większości marketów w Królewcu. Po nich spacer albo relaks w eleganckim spa. Raz na jakiś czas należy tylko odwrócić głowę, żeby nie patrzeć po raz kolejny na plakaty zachęcające do udziału w wojnie, które psują obraz czystego i sielankowego miasta.
Jednak zanim to nastąpi, trzeba jakoś się tam dostać. Na turystę czekają na granicy funkcjonariusze FSB, którzy w zależności od humoru mogą chcieć obejrzeć galerię w telefonie, przeczytać prywatne rozmowy albo zadać liczbę pytań wystarczającą do napisania czyjejś biografii, przy czym odmowa jest tożsama z wydaleniem z kraju.
W piątym roku trzydniowej specjalnej operacji wojskowej udałem się do Królewca, aby na własne oczy zobaczyć, jak wygląda życie w rosyjskiej enklawie otoczonej Unią Europejską.
Turystyka po rosyjsku
Do obwodu królewieckiego pojechałem latem 2026 roku. W teorii dostanie się tam nie jest większym wyzwaniem, ponieważ między Polską a Rosją otwarte są dwa przejścia graniczne. Obywatele polscy mogą wyrobić wizę rosyjską online, ale już na tym etapie podróży dostrzegalny jest po raz pierwszy wpływ zachodnich sankcji. Z powodu odłączenia Federacji Rosyjskiej od międzynarodowego systemu SWIFT nie da się tam płacić zachodnimi kartami. Opłata wizowa dokonywana jest więc przy pomocy pośrednika – w walucie Zjednoczonych Emiratów Arabskich.
Wybrałem podróż autobusem, których z Gdańska wciąż kursuje kilka na dobę. Przejazdy realizowane są przez kilka niezależnych podmiotów, w tym PKS Gdańsk. Podczas przekraczania granicy jako jedyny spośród 32 pasażerów zostałem zaproszony na przesłuchanie przez stronę rosyjską. Ta wątpliwa przyjemność polega na tym, iż ubrany po cywilnemu funkcjonariusz FSB przez grubo ponad godzinę zadaje prowokujące pytania:
„Ja też chciałbym pojechać do Warszawy i zobaczyć siedzibę ABW i co?”
Równolegle pogranicznicy sprawdzają galerię w telefonie, co jakiś czas prosząc o komentarz do danego zdjęcia. Wychodząc z założenia, iż ze służbami należy grać w otwarte karty, nie usuwałem zdjęć z Ukrainy. Po ich odkryciu usłyszałem, iż podróżowanie tam jest skrajnie nieodpowiedzialne, bo ich wojsko niedługo przełamie front i dotrze do zachodnich obwodów. Nie polemizowałem z tą tezą. Zdecydowanie największą burzę u rosyjskich służb wywołały zdjęcia tablic pamiątkowych z wizerunkami poległych żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy, wtedy usłyszałem:
– Kto to jest?
– Nie wiem.
– To twoja rodzina?
– Nie.
– To na ch..j robiłeś zdjęcia? […] Ty do Rosji nie wjedziesz. Jak będziesz wracać, pozdrów ABW.
Stało się jednak inaczej. Po kilkunastu zapewnieniach, iż nie mam podwójnego obywatelstwa oraz iż nigdy nie zmieniałem imienia i nazwiska, szopka dobiegła końca. Pogranicznicy zwrócili mi dokumenty, przynieśli wodę i kazali czekać na kolejny autobus, bo mój zdążył już odjechać. Jak się później dowiedziałem, podobne uprzejmości byłyby nie do pomyślenia, gdybym nie miał zagranicznego paszportu.
Na wschodzie bez zmian
Po wjeździe do Królewca pierwszą rzeczą rzucającą się w oczy jest wyłaniający się zza krzaków salon Mercedesa i bynajmniej nie jest to jedyny ślad zachodniego kapitału. W galerii handlowej trafić można na takie sklepy jak Lacoste, Tommy Hilfiger, Armani, Swarovski czy Max Mara, zaś w całym mieście liczne są markety znanej sieci EuroSpar, która bez przeszkód operuje tu na zasadzie franczyzy. Na sklepowych półkach wciąż pojawia się wiele produktów z Polski. Etykiety Ustronianki czy Monstera mają na sobie dobrze znany symbol „kaucja 50 gr” zapisany w języku polskim, choć oczywiście w Rosji żadnego systemu kaucyjnego nie ma. Nasz kraj nie jest tutaj wyjątkiem. Na dziale mięsnym królują hiszpańskie kiełbasy wolno dojrzewające, w sekcji napojów dostrzec można Coca-Colę, włoskie piwo Moretti, czeskiego Kozla, niemieckiego Jägermeistera, a przy kasie bez problemu nabędziemy papierosy Marlboro. Należy jednak podkreślić, iż nie wszystkie z tych produktów trafiają do Rosji legalnie.

Herbata mrożona z Ustronianki do kupienia w rosyjskich sklepach / Źródło: Archiwum prywatne / Wojciech Wyszomierski

Teraz jest wojna, kto handluje ten żyje
Rosja ucieka się do szeregu nieuczciwych praktyk handlowych, m.in. dopuszczając działalność nieautoryzowanych sprzedawców. Taki podmiot może wykupić hurtowe ilości towaru np. na Białorusi, a następnie odsprzedać go rosyjskim dyskontom. W efekcie producent traci kontrolę nad dystrybucją własnego produktu, a Rosjanin może cieszyć się zachodnim trunkiem. Na tym maskarada się nie kończy. Po wybuchu wojny na Ukrainie aktywa wielu zachodnich firm zostały przejęte przez rosyjski kapitał. I tak w miejscu KFC pojawił się Rostic’s, a McDonald’s zastąpiony został przez sieć Smacznie i kropka (ros. Вкусно – и точка) itd.

McDonald’s został zastąpiony przez sieć Smacznie i kropka (ros. Вкусно – и точка) itd / Źródło: Archiwum prywatne / Wojciech Wyszomierski
Problem, którego nie można zamieść pod dywan
Władze na Kremlu robią wszystko, aby pokazać obywatelom, iż nic złego się nie dzieje i życie toczy się normalnie. O ile ludzie z dużych miast mogą pozostawać w bańce, pijąc Coca-Colę w restauracji do złudzenia przypominającej McDonalda, o tyle dla mieszkańców Obwodu Królewieckiego życie zmieniło się nie do poznania. Po ataku Rosji na Ukrainę Unia Europejska przestała wpuszczać samochody na rosyjskich tablicach rejestracyjnych. Co więcej, choć uzyskanie francuskiej czy włoskiej wizy nie jest problemem dla Rosjan, to zarówno Polska, jak i Litwa ograniczyły przyznawanie ich do pojedynczych przypadków w efekcie czego enklawa została praktycznie odcięta od reszty kraju.

Jedyną opcją na „wydostanie się” dla mieszkańców pozbawionych podwójnego obywatelstwa jest samolot, prom lub pociąg kursujący przez terytorium Litwy. Czegokolwiek by nie mówiono w telewizji, narracja o normalnym funkcjonowaniu państwa z perspektywy mieszkańców Królewca zaczyna coraz bardziej rozjeżdżać się z rzeczywistością.
Rok 1984
Oczywiście, gdyby chcieli, Rosjanie mogliby z łatwością zweryfikować medialne doniesienia w sieci, która przynajmniej w Królewcu jest powszechnie dostępna, ale już nie taka sama, co jeszcze pięć lat temu. W ostatnim czasie władze postanowiły raz na zawsze rozprawić się z prywatnością w sieci. Na pierwszy ogień poszły Facebook i Instagram, potem uderzono w YouTube’a, by na koniec zablokować rodzimego Telegrama. Na dzień mojej wizyty żaden z popularnych komunikatorów już nie funkcjonował.
Prezydent Putin, prawdopodobnie zainspirowany niedawną wizytą w Korei Północnej, stawia na własny internet. Podobnie jak w przypadku amerykańskich restauracji, zachodnie aplikacje zastępowane są rosyjskimi odpowiednikami. W walce z używaniem VPN-ów rosyjskie władze prześcigają Chińską Republikę Ludową. Popularne aplikacje pozwalające na korzystanie z Facebooka w Chinach w warunkach rosyjskich pozostają bezużyteczne.
Kontrola nie jest jednak całkowita – przynajmniej na razie. W powszechnym użyciu pozostają sieci VPN, których próżno szukać w App Store. Funkcjonują one w oparciu o marketing szeptany, zaś za drobną opłatą użytkownik łączy się z prywatną siecią dzięki przesłanego kodu QR.
Dwie strony tej samej monety
Z perspektywy turysty Królewiec to przyjemne i zielone miasto, choć nie zaliczyłbym go do szczególnie interesujących. Pozostałości niemieckiego osadnictwa, w tym katedra, w której spoczywa Immanuel Kant, kontrastują z socrealistyczną zabudową centrum. Na przedmieściach socjalistyczne bloki ustępują miejsca nowoczesnym osiedlom. Dokładając do tego obrazka ceny, które w przypadku gastronomii, usług medycznych czy transportu są niższe niż w Polsce, można odnieść wrażenie, iż życie mieszkańców obwodu królewieckiego jest znacznie prostsze niż w rzeczywistości. Po pierwsze, warto pochylić się nad tematem paliwa. W czasie naszego pobytu nie zaobserwowaliśmy niedoborów, ale podobno jeszcze tydzień wcześniej przed stacjami ciągnęły się kolejki, a sytuacja przez cały czas pozostaje dynamiczna. Cena 80 rubli za litr benzyny 95, a więc około 3,48 PLN, może wydawać się śmieszna, jednakże miesiąc wcześniej było to jeszcze 60 rubli, a więc w krótkim czasie zdrożało ono o około 30 procent.

Po drugie, ceny żywności. O ile doniesienia z 2022 o winogronach za kilkadziesiąt złotych za kilogram można wsadzić między bajki, o czym opowiada nam mieszkający na miejscu Polak, o tyle koszty artykułów spożywczych są podobne do tych w Polsce, a pamiętajmy, iż Rosjanie zarabiają zdecydowanie mniej.
Na koniec warto podkreślić, iż porównywanie Królewca z Polską jest wysoce niemiarodajne. Dużo lepszym punktem odniesienia jest niedaleka Białoruś. W kwestii cen paliwa, kraj uzależniony jest w stu procentach od dostaw z Rosji, utrzymując niższe ceny na stacjach benzynowych. W zestawieniu z Białorusią, Królewiec przegrywa również na polu cen żywności oraz alkoholu.
Nowy wspaniały świat
Władimir Putin, napadając na Ukrainę, pozbawił Rosjan wielu rozrywek, zwłaszcza tych zamieszkałych w Królewcu. W kinach uświadczą oni jedynie pokazów starszych zachodnich produkcji, ponieważ nie mają praw do emisji nowych. Mimo taniego paliwa daleko na nim nie zajadą z powodu unijnej blokady. Dla wielu z nich jedyną możliwością na krótkie wyrwanie się z miasta jest podróż nad Bałtyk.

Cały tekst dostępny jest TUTAJ.

5 godzin temu






