RDS o przyszłości prawa pracy i roli dialogu społecznego

Marek Górski, prezydent Konfederacji Lewiatan, wiceprzewodniczący RDS, podkreślił konieczność dokończenia prac nad zmianami systemowymi, zwłaszcza w obszarze reprezentatywności organizacji pracodawców. Ministra Agnieszka Dziemianowicz-Bąk zadeklarowała z kolei gotowość do dalszych rozmów nad nowelizacją ustawy regulującej funkcjonowanie RDS.

Kolejnym wątkiem obrad RDS była dyskusja na temat rynku pracy i prawa pracy. Stanowisko Konfederacji Lewiatan przedstawił prof. Jacek Męcina, przewodniczący zespołu prawa pracy w Radzie Dialogu Społecznego. Jak podkreślił w swoim wystąpieniu rynek pracy wchodzi w fazę głębokiej transformacji, w której klasyczne napięcia – między kapitałem a pracą, stabilnością a elastycznością – zostają nałożone na nowe czynniki: demografię, cyfryzację i relacje między zatrudnieniem pracowniczym a niepracowniczym. W tym kontekście największe wyzwania mają charakter systemowy i wymagają równoległej odpowiedzi regulacyjnej, instytucjonalnej i edukacyjnej.

Po pierwsze – demografia jako twarde ograniczenie wzrostu. Kurczące się zasoby pracy oznaczają trwały rynek pracownika, ale też rosnącą presję na produktywność i automatyzację. Prawo pracy, projektowane historycznie dla rynku nadpodaży pracy, nie zawsze nadąża za sytuacją, w której najważniejsze staje się utrzymanie aktywności zawodowej osób starszych, integracja migrantów oraz elastyczne formy zachęcające do wydłużania aktywności zawodowej. Wyzwanie polega na tym, by regulacje nie tylko chroniły, ale też aktywizowały.

Po drugie – dualizm rynku pracy i erozja standardowego zatrudnienia. Rozrost umów cywilnoprawnych, samozatrudnienia i pracy platformowej podważa tradycyjny model kodeksowy. Powstaje pytanie o nową definicję pracownika i zakres ochrony socjalnej. Kluczowym wyzwaniem dla prawa pracy jest znalezienie równowagi między elastycznością oczekiwaną przez pracodawców i część pracowników a minimalnymi standardami bezpieczeństwa (dochodu, czasu pracy, reprezentacji). Bez tego rośnie segmentacja i nierówności.

Źródło: CPS Dialog

Po trzecie – automatyzacja i sztuczna inteligencja. Nie chodzi już tylko o zastępowanie pracy fizycznej, ale także kognitywnej. W najbliższych latach zmieniać się będzie struktura zawodów, a niekoniecznie sama liczba miejsc pracy. Prawo pracy musi odpowiedzieć na kwestie takie jak: nadzór algorytmiczny, transparentność decyzji podejmowanych przez systemy AI, odpowiedzialność za błędy algorytmów czy prawo do „ludzkiej decyzji”. Równolegle konieczne jest systemowe wsparcie reskillingu i upskillingu – inaczej regulacje ochronne będą jedynie spóźnioną reakcją na utratę kompetencji.

Po czwarte – produktywność i jakość pracy. Polska wciąż opiera konkurencyjność części sektorów na kosztach pracy. W warunkach niedoboru pracowników ten model się wyczerpuje. Wyzwanie polega na przejściu do gospodarki opartej na wiedzy, co wymaga nie tylko inwestycji, ale też zmiany organizacji pracy: większej autonomii, partycypacji i zarządzania kompetencjami. Prawo pracy może tu odegrać rolę stymulującą (np. poprzez regulacje dotyczące czasu pracy, pracy zdalnej, udziału pracowników w zarządzaniu).

Po piąte – zdrowie, dobrostan i nowe ryzyka pracy. Wzrost znaczenia pracy zdalnej i hybrydowej zmienia granice między życiem zawodowym a prywatnym. Pojawiają się nowe ryzyka psychospołeczne: wypalenie, izolacja, presja ciągłej dostępności. Regulacje powinny iść w kierunku realnego prawa do bycia offline, aktualizacji norm BHP dla środowiska cyfrowego oraz wzmocnienia profilaktyki zdrowotnej.

Po szóste – instytucje dialogu społecznego. Transformacja rynku pracy wymaga współzarządzania zmianą. Tymczasem instytucje dialogu w Polsce są niedoceniane. Bez ich wzmocnienia trudno będzie wypracować kompromisy dotyczące np. nowych form zatrudnienia czy podziału korzyści z automatyzacji.

Po siódme – migracje i integracja. Uzupełnianie niedoborów pracy przez migrantów staje się koniecznością. Wyzwanie nie ogranicza się do procedur legalizacyjnych – chodzi o integrację na rynku pracy, równe traktowanie oraz zapobieganie segmentacji i dumpingu socjalnego.

Podsumowując, przyszłość pracy w Polsce nie rozstrzygnie się wyłącznie na poziomie technologii czy rynku, ale w zdolności państwa do przebudowy ram prawnych w kierunku „elastycznego bezpieczeństwa” – takiego, które łączy mobilność z ochroną, a innowacyjność z inkluzywnością.

– Bez tej równowagi grozi nam albo stagnacja regulacyjna, albo erozja standardów pracy. Rada Dialogu Społecznego jest i powinna być w jeszcze większym stopniu miejscem wypracowania najlepszych rozwiązań. W tym celu potrzebne jest szersze wykorzystanie procesu konsultacji, potencjału jaki został zbudowany w Radzie Dialogu Społecznego, wreszcie wzmocnienia roli i znaczenia dialogu autonomicznego – podkreślił prezydent Konfederacji Lewiatan Marek Górski.

Konfederacja Lewiatan