ZUS naliczył 147,7 mln dni na zwolnieniu lekarskim w pół roku

Lekarze wystawili w pierwszym półroczu 2026 r. 14,1 mln zaświadczeń o czasowej niezdolności do pracy, a zwolnienie lekarskie objęło w tym czasie 147,7 mln dni. Zakład Ubezpieczeń Społecznych podał, iż 18,2 mln z tych dni przypadło na zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania, czyli 14,8 proc. absencji – o 1,4 punktu procentowego więcej niż rok wcześniej.

ZUS naliczył 147,7 mln dni absencji w pół roku

Zakład Ubezpieczeń Społecznych zsumował absencję chorobową od stycznia do czerwca 2026 r. Wyszły dwie liczby: 14,1 mln zaświadczeń lekarskich oraz 147,7 mln dni, na które je wystawiono. Dane opisały 6 i 7 sierpnia 2026 r. między innymi Executive Magazine i Strefa Biznesu.

Pełny rok daje punkt odniesienia. W 2025 r. lekarze wystawili 27,5 mln zaświadczeń na 290,5 mln dni, a przeciętne zwolnienie trwało 11 dni. Statystycznie zwolnienie dostał co drugi ubezpieczony. Ten sam Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaca z tych samych składek zasiłki chorobowe i świadczenia rodzinne, więc dni absencji przekładają się wprost na wydatki Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Chorujemy częściej i coraz dłużej. Absencja chorobowa jest zjawiskiem dynamicznym i zmiennym sezonowo.

Dominują zwolnienia krótkie. Poniższa tabela pokazuje, jak rozłożyła się długość zaświadczeń wystawionych w pierwszym półroczu 2026 r.

Blisko połowa zaświadczeń obejmowała nie więcej niż pięć dni, a zwolnienia trwające ponad miesiąc to pozostałe 5,3 proc.

Zaburzenia psychiczne dały 18,2 mln dni zwolnień

Na pierwszym miejscu wśród przyczyn absencji stoją choroby układu kostno-stawowego, mięśniowego i tkanki łącznej: 21,6 mln dni, czyli 17,5 proc. Zaraz za nimi są zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania – 18,2 mln dni i 14,8 proc. Te dwie grupy razem odpowiadają za 32,3 proc. wszystkich dni absencji chorobowej.

Udział zaburzeń psychicznych rośnie najszybciej ze wszystkich pozycji zestawienia: w ciągu roku podniósł się o 1,4 punktu procentowego. Dla porównania w całym 2025 r. zaburzenia psychiczne dały 34,1 mln dni absencji przy 42,4 mln dni chorób układu kostno-stawowego.

Główne przyczyny absencji chorobowej w Polsce w pierwszym półroczu 2026 roku. Dane: Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Pozostałe pozycje zestawienia są do siebie zbliżone. Urazy, zatrucia i inne skutki przyczyn zewnętrznych dały 17,2 mln dni (14,0 proc.), choroby układu oddechowego 16,1 mln dni (13,1 proc.), a ciąża, poród i połóg 15,6 mln dni (12,7 proc.). W całym 2025 r. ta sama piątka wyglądała podobnie: 42,4 mln dni z powodu chorób kostno-stawowych, 34,1 mln z powodu zaburzeń psychicznych, 32,9 mln z powodu chorób układu oddechowego, 31,7 mln z powodu urazów i 31,6 mln z tytułu ciąży, porodu i połogu. COVID-19 spadł do 1,2 mln dni.

Firmy liczą koszty nagłych zwolnień pracowników

Dane o absencji komentowali w sierpniu przedstawiciele firm doradztwa personalnego. Według badania “Barometr rynku pracy 2026” przeciążenie obowiązkami deklaruje 42 proc. pracowników. Mateusz Skiba, manager w Grafton Recruitment, wiąże ten wynik z modelem zarządzania.

Wiele firm funkcjonuje dziś pod stałą presją, co krótkoterminowo pomaga utrzymać wyniki, ale długofalowo prowadzi do spadku efektywności i wzrostu rotacji.

Tomasz Tarabuła, dyrektor do spraw kluczowych klientów w GI Group Holding, wskazuje, iż sam zasiłek nie wyczerpuje kosztu absencji: “Kosztem nagłego L4 jest nie tylko zasiłek chorobowy, ale też konieczność wypłaty dodatków za nadgodziny”. Karolina Popiel, partner w Wyser Executive Search, dodaje, iż “wellbeing nie może ograniczać się do pojedynczych inicjatyw czy dodatkowych świadczeń”.

W tym samym pierwszym półroczu 2026 r. z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej wykreślono 108,1 tys. jednoosobowych działalności, o 8,4 proc. więcej niż rok wcześniej – pisaliśmy o tym w tekście o upadłościach firm.

Ile maksymalnie może trwać zwolnienie lekarskie

Zwolnienie lekarskie to zaświadczenie o czasowej niezdolności do pracy, wystawiane elektronicznie jako e-ZLA i przesyłane na profil płatnika składek oraz do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Niezdolność do pracy z powodu choroby orzeka lekarz, a dokument nie ma jednego limitu długości – granicę wyznacza okres zasiłkowy, czyli łączna liczba dni, przez które przysługują świadczenia chorobowe.

Elektroniczne zwolnienie lekarskie zastąpiło papierowy druk w grudniu 2018 roku. Lekarz wystawia e-zwolnienie po zbadaniu stanu zdrowia pacjenta, a dokument trafia na profil płatnika składek i do organu rentowego. Ubezpieczony może sprawdzić własne zaświadczenie lekarskie na Platformie Usług Elektronicznych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i tam otrzymać informację o okresie niezdolności do pracy. Ten sam formularz obejmuje orzeczenie o konieczności osobistego sprawowania opieki nad chorym dzieckiem albo innym chorym członkiem rodziny – wtedy podstawą wypłaty jest zasiłek opiekuńczy, a nie chorobowy.

Zgodnie z art. 8 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa zasiłek chorobowy przysługuje nie dłużej niż przez 182 dni, a o ile niezdolność do pracy została spowodowana gruźlicą albo wystąpiła w trakcie ciąży – nie dłużej niż przez 270 dni. Do tego limitu wlicza się okres, za który pracodawca wypłaca wynagrodzenie chorobowe.

Pojedyncze zaświadczenie jest krótsze i ma własne ramy czasowe. Lekarz może objąć nim okres do 3 dni wstecz od dnia badania i do 4 dni po dniu badania. Wyjątek dotyczy lekarza psychiatry, który może wystawić zwolnienie wstecz na dłuższy okres, o ile uzasadnia to przebieg zaburzeń psychicznych. Takie zaświadczenia trafiają do weryfikacji w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.

Kto wypłaca pieniądze i ile one wynoszą, zależy od dnia absencji w roku kalendarzowym oraz od przyczyny niezdolności do pracy.

Po wyczerpaniu 182 dni chory nie zostaje bez świadczenia z automatu: może wystąpić o świadczenie rehabilitacyjne, o którym decyduje lekarz orzecznik, albo o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Wynagrodzenie chorobowe reguluje prawo pracy, a pozostałe świadczenia ustawa zasiłkowa – to dwa różne akty i dwie różne kasy.

Czy na zwolnieniu lekarskim trzeba siedzieć w domu

Przepisy nie nakazują pozostawania w mieszkaniu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazuje, iż wolno wyjść do apteki, do lekarza, na rehabilitację, po zakupy albo odprowadzić dziecko do przedszkola. Granicę wyznacza cel zwolnienia, a nie próg drzwi.

Okres zwolnienia lekarskiego od pracy powinien być wykorzystany na odzyskanie zdrowia i rekonwalescencję.

Twarda sankcja stoi w art. 17 ustawy zasiłkowej: ubezpieczony, który w okresie orzeczonej niezdolności do pracy z powodu choroby wykonuje pracę zarobkową albo wykorzystuje zwolnienie niezgodnie z jego celem, traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Utrata prawa do zasiłku obejmuje więc całe zaświadczenie lekarskie, a nie jeden dzień kontroli.

Od 13 kwietnia 2026 r. ustawa ma nowe definicje, wprowadzone nowelizacją z 18 grudnia 2025 r. (Dziennik Ustaw z 2026 r. poz. 26). Pracą zarobkową jest każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonywania. Osobno opisano czynności incydentalne: pojedyncze działania, których zaniechanie groziłoby znacznymi stratami, na przykład podpisanie pilnego dokumentu. Takie czynności nie mogą wynikać z polecenia pracodawcy.

Zmienił się także przebieg kontroli. Kontroler Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może żądać okazania dokumentu tożsamości, ma prawo wstępu do miejsca przeprowadzania kontroli – miejsca pobytu, pracy lub prowadzenia działalności – oraz zbiera wyjaśnienia od osoby kontrolowanej, pracodawcy i lekarza. Wzory upoważnienia i protokołu kontroli określa rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 8 kwietnia 2026 r. (Dziennik Ustaw z 2026 r. poz. 503).

Pracodawca nie pozna przy tym rozpoznania. Wersja e-ZLA udostępniana płatnikowi składek nie zawiera numeru statystycznego choroby, czyli kodu klasyfikacji ICD-10. Widoczny zostaje kod literowy, bo od niego zależy wysokość świadczenia: kod A oznacza niezdolność powstałą po przerwie krótszej niż 60 dni z powodu tej samej choroby, kod B niezdolność w okresie ciąży, kod C niezdolność spowodowaną nadużyciem alkoholu, kod D gruźlicę, a kod E chorobę zakaźną o długim okresie wylęgania. Przy kodzie C zasiłek nie przysługuje za pierwsze pięć dni zwolnienia.

Kontrolę schematy wykorzystywania zwolnienia prowadzi Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a pracodawca, który zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych, może przeprowadzić ją sam i przekazać ustalenia organowi rentowemu. Ubezpieczenie chorobowe decyduje przy tym, komu zasiłek w ogóle przysługuje: przy umowie o pracę jest obowiązkowe, przy umowie zlecenia dobrowolne.

Kontrole ZUS: 9,8 mln zł wstrzymanych zasiłków w kwartale

Obok statystyki absencji Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadzi drugą, która pokazuje skutki kontroli. Publikuje ją co kwartał w “Informacji statystycznej o wynikach kontroli schematy orzekania o czasowej niezdolności do pracy”.

Ostatnie dostępne dane dotyczą pierwszego kwartału 2026 r.

• 111,6 tys. skontrolowanych osób z zaświadczeniami o czasowej niezdolności do pracy
• 5,3 tys. decyzji wstrzymujących wypłatę zasiłku chorobowego
• 9,77 mln zł wstrzymanych zasiłków
• 36,3 tys. osób z obniżonym świadczeniem i 73,79 mln zł obniżonych wypłat
• 83,56 mln zł łącznej kwoty świadczeń obniżonych i cofniętych

Kwartał wcześniej, w czwartym kwartale 2025 r., kontroli było 110,9 tys., decyzji wstrzymujących 6,3 tys., a łączna kwota obniżonych i cofniętych świadczeń wyniosła 75,3 mln zł. Liczba decyzji spadła, kwota urosła o ponad 8 mln zł. W całym 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadził 452 tys. kontroli.

Sprawozdanie łączy dwa różne działania. Kontrola schematy orzekania to weryfikacja u lekarza orzecznika, czy zwolnienie w ogóle było zasadne, i to ona kończy się skróceniem albo cofnięciem zaświadczenia. Kontrola prawidłowego wykorzystywania zwolnienia dotyczy zachowania chorego i prowadzi do decyzji z art. 17 ustawy zasiłkowej. Obie kończą się utratą pieniędzy, ale z innego powodu.

Kwota 73,79 mln zł wymaga jednego zastrzeżenia. Nie są to kary za oszustwo, ale obniżenie zasiłku 36,3 tys. osób, u których podstawa wymiaru przekroczyła 100 proc. przeciętnego wynagrodzenia. Wstrzymane zasiłki, czyli 9,77 mln zł, to osobna pozycja i osobne zjawisko.

Co dalej: dane za trzeci kwartał i zmiany od 2027 roku

Dane o kontrolach Zakład Ubezpieczeń Społecznych publikuje w cyklu kwartalnym, więc wyniki za drugi kwartał 2026 r. są następne w kolejce. Roczne opracowanie o absencji chorobowej za 2025 rok zakład udostępnił na przełomie kwietnia i maja 2026 r.

Nowelizacja z 18 grudnia 2025 r. ma jeszcze jeden, ostatni etap. Od 1 stycznia 2027 r. pracownik z kilkoma tytułami do ubezpieczenia będzie mógł skorzystać ze zwolnienia tylko w wybranym miejscu pracy i zrezygnować z wystawienia zaświadczenia z pozostałych tytułów. Wtedy też wejdą jednolite zasady wydawania orzeczeń, orzekanie jednoosobowe oraz e-wizyty u lekarza orzecznika.

Ani Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, ani Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie zapowiedziały odrębnych zasad orzekania dla zaburzeń psychicznych, mimo iż ta grupa rozpoznań rośnie w statystyce najszybciej.

Najczęstsze pytania

Ile dni wstecz lekarz może wystawić zwolnienie lekarskie

Do 3 dni przed dniem badania. Lekarz może też objąć zwolnieniem okres rozpoczynający się po badaniu, najpóźniej czwartego dnia po nim. Dłuższe datowanie wstecz przysługuje wyłącznie psychiatrze, gdy uzasadnia je przebieg zaburzeń psychicznych. Zaświadczenie wystawione poza tymi ramami Zakład Ubezpieczeń Społecznych kieruje do wyjaśnienia, a wypłata zasiłku czeka na decyzję.

Kto płaci za L4: pracodawca czy ZUS

Przez pierwsze 33 dni niezdolności do pracy w roku kalendarzowym płaci pracodawca w formie wynagrodzenia chorobowego z art. 92 Kodeksu pracy. Pracownikom, którzy ukończyli 50 lat, pracodawca płaci przez 14 dni. Od następnego dnia zasiłek chorobowy wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych, aż do wyczerpania okresu zasiłkowego.

Czy na zwolnieniu lekarskim można wyjechać z miasta

Wyjazd sam w sobie nie jest zakazany. Rozstrzyga to, czy pobyt poza domem służy odzyskaniu zdrowia i czy chory stosuje się do zaleceń lekarza. Utrata prawa do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia następuje wtedy, gdy ubezpieczony wykonuje pracę zarobkową albo wykorzystuje zwolnienie niezgodnie z jego celem, co wynika z art. 17 ustawy zasiłkowej.

Co po wyczerpaniu 182 dni zwolnienia lekarskiego

Kończy się okres zasiłkowy. Ubezpieczony, który rokuje odzyskanie umiejętności pracy, może wystąpić o świadczenie rehabilitacyjne przyznawane maksymalnie na 12 miesięcy: przez pierwsze trzy miesiące wynosi ono 90 proc. podstawy wymiaru, później 75 proc. Alternatywą jest renta z tytułu niezdolności do pracy. W obu przypadkach decyduje lekarz orzecznik.

Czy pracodawca widzi, na co choruje pracownik

Nie widzi diagnozy. Zaświadczenie udostępniane płatnikowi składek nie zawiera numeru statystycznego choroby z klasyfikacji ICD-10. Pracodawca zna okres niezdolności do pracy oraz kod literowy, który rozstrzyga o wysokości świadczenia i o tym, kto je wypłaca. Kod B, czyli niezdolność w okresie ciąży, jest widoczny, bo zmienia stawkę na 100 proc. podstawy.